lunes, 16 de octubre de 2017

Arrotxapeko Osasun Etxea eta biok... euskaraz

Super More Arrotxapeko zerua zeharkatu du Osasun Etxean ere euskaraz bizitzeko eskubidea aldarrikatuz. Honetan ez da bakarrik izan, Nafarikurrin eta neska euskaldunek bat egin baitute, jakin badakitelako euskaraz gure hizkuntza izateaz gain, gure altxor preziatuenetako bat dela. Beraz, elkar ikusiko dugu azaroaren 25eko Manifestazioan. Hator!

Egilea: Oihana Abasolo, 11 urte
Ezkaba, 246. zka., 2017ko urria.

jueves, 12 de octubre de 2017

Urriaren 12a, Herri Indigenen Eguna

Nafarroa Garaiko Parlamentuak erabaki du Herri Indigenen eta Kultur Aniztasunaren Eguna izatea urriaren 12a. Gobernua babesten dute lau alderdiek proposatu eta onartu dute. Memoriaz eta Historiaz ari garenean, Egiaz, Justiziaz eta Erreparazioaz ari gara. Justizia eta Erreparazioa, tamalez, nahiko urrun badira ere, izugarri ekimen polita dugu erabaki hau, 1492ko urriaren 12 hartan abiatu zen zorigaiztoko prozesu historikoak suposatu zuena hobeki ezagutzeko.

Kolon

Haizeteen orroei eta mamutxa itsasontzijaleen goseari erronka eginez, Kristobal Kolon almirantea itsasoratu zen.
  Berak ez zuen aurkitu Amerika. Mende bete lehenago helduak ziren bertara polinesiarrak, bost mende lehenago bikingoak. Eta guztiak baino hirurehun mende lehenago, lur hauetako biztanlerik antzinakoenak ziren helduak, Kolonek indio deitutakoak, Ekialdera atzeko atetik sartua zela uste izan baitzuen.
  Bertoko horiek ziotena ulertzen ez zuenez, mintzatzen ez zekitelakoan zen Kolon; eta biluzik zebiltzanez, otzanak oso eta dena ezerezaren truke ematen, jende adimentsua ez zirelakoan.
  Bere bidaiek Asiara eramana zutelako ziurtasuna betean hil zen arren, zalantzan ere egona zen Kolon. Bigarren bidaian uxatu zituen baina, zalantza oro. Bere ontziak Kubako badia batean ainguratuta, 1494ko ekainaren erdi aldean, hura Txina zela ezartzen zuen agiria aldarrikatu zuen almiranteak. Bere marinelek ere halaxe aitortzen zutela ere adierazi zuten idatziz; eta norbaitek aurkakorik esanez gero, halakoari ehun zartako eman, hamar mila maravediko isuna jarri eta mihia moztu egingo ziotela.
  Azpian, sina egiteko gauza ziren marinel urrien sinadura.

Eduardo GaleanoIspiluak. Mundua ia ororen historia, Txalaparta, 2013, 134-135. orr.

lunes, 9 de octubre de 2017

Duela 50 urte, "Che" Guevara gizona hil zuten, mitoa sortu

  Gizonak ezin du arnasa hartu, leher eginda egoteaz gain asmak gogor zigortzen baitu. Hala ere, azken hatsa eman arte etsi gabe aurrera jarraitzeko kemena du. Ernesto Che Guevara du izena, eta horrela aritu da beti, Kubako Sierra Maestran, Kongoko oihanetan eta, azken hilabetotan, Bolibiako baso eta mendietan.
  Ezagutzen dutenek diotenez, tematia da, eta egoskorra bere zereginetan. Zeharkaldi amaiezinetan nekeak jota hauspo bularrak ixten zaizkionean, beste edonork egingo lukeen moduan gorputza bere onera etorri arte atseden hartu beharrean, hortzak estutu eta atzean ez geratzen saiatzen da, gogorretan gogorrena balitz bezala. Are gehiago, sarritan, motxila astunena hartzen du soinean, ingurukoei eta batez ere bere buruari erakusteko, hala nahi izanez gero, gizakia gai del edozein gauza egiteko.
  Politikan ere horrela jokatu du beti. Nonbait Iraultza bideratzeko baldintzarik ez dagoela entzuten duen bakoitzean, "baldintzak sortu egiten dira!" erantzuten du. Edo, zer eginik ez dagoela entzuten duenean, "dena dago egiteko" ihardesten du. Kubako Iraultza da borondate horren adibide esanguratsuena.
  "Bi, hiru, lau Vietnam sor ditzagun!" idatzi berri du Tricontinental erakundeari bidali eta bere testamentu bihutuko den azken gutunean. Eta hitzetatik ekintzetara, Bolibian sartu da su berri bat piztu asmoz.
  Hezur eta azal besterik ez da bere gorputza, baina nonbaitetik ateratzen du indarra. Barne borondatetik, ezbairik gabe, eta sozialismoaren garaipenaz duen sinesmenetik.
  Alabaina, orain, Bolibiako Quebrada del Yuro izeneko hegian, ez aurrera ez atzera, bertako armadak setiarurik egoteaz gain, indarge eta eri dago. Badaki oraingoan bere indarren muga gainditu duela. Badaki gauza guztiek bezala gizakiaren borondateak ere zeharkatu ezin diren mugak dituela, norberarenak zein gizarteak jartzen dizkionak. Baina ez du amore eman nahi izan.
  Laster hilotz izango da. Begiak urrunean galduta balitu bezala egingo diote argazkia, eta aldizkari eta egunkarien azaletan barrena zeharkatuko du mundua. Gizona hil dute, mitoa sortu.

Joxe Iriarte Bikila, Iraultzen maratoia, Txalaparta, 2002, 185-186. orr.

viernes, 6 de octubre de 2017

1905: Despertar asociativo y control social en Pamplona

Kalean da urriko Ezkaba, 248. zka., el primer número de un nuevo curso. En la sección de Historia hemos publicado la primera entrega sobre el movimiento obrero navarro a principios del siglo XX. ¿Cómo vivieron las trabajadoras y trabajadores navarros los acontecimientos revolucionarios de 1905 y 1917? Será nuestro pequeño acto de recuerdo-homenaje en el Centenario de una Revolución que convulsionó el mundo entero. También hemos querido hacernos eco del viaje que Julieta Itoiz, nuestra Chula Potra rochapeana, y Fermín Valencia, han realizado, en euskera, por los lugares de la memoria de aquella Arrotxapea de los años 70. Aquí tienes la revista, a tan sólo un clic: https://issuu.com/ezkabarotxapea/docs/2017-10


Despertar asociativo y control social

Soñando con una Navarra sin cadenas

Duela ehun urte, 1917ko urrian, Errusiar Iraultzak mundu osoa astindu eta irauli egin zuen. Langileek, lehenengo aldiz, poterea eskuratu eta bestelako mundu bat sortzera jo zuten. Bitartean, zertan ari ziren nafar langileak?
El tren Plazaola atravesando Arrotxapea, 1920
Fotografía: Fidel Veramendi (AMP/CA)

Komunista izatea, gure gizartean, puta-
kumea ez izateko modu bakarrenetako
bat da, komunistek komunista izatea,
behin baino gehiagotan, putakumea iza-
teko beste modu bat bihurtu arren.

J. Sarrionandia, Hitz ondoeza


Toda la historia de la sociedad humana, hasta la actualidad, escribían Karl Marx y Fiedrich Engels en 1848, es una historia de luchas de clases. Libres y esclavos, patricios y plebeyos, barones y siervos de la gleba, maestros y oficiales; en una palabra, opresores y oprimidos, frente a frente siempre, empeñados en una lucha ininterrumpida, velada unas veces, y otras franca y abierta.
No es momento de profundizar en todo aquel largo proceso de toma de conciencia experimentado por las gentes trabajadoras a lo largo y ancho de este pequeño planeta llamado Tierra. Pero no podemos dejar de constatar la veracidad de las afirmaciones con las que hemos comenzado este artículo, pues la historia de la humanidad está repleta de episodios protagonizados por personas y colectivos empeñados en terminar con situaciones injustas y de opresión, en busca de una sociedad más hermosa donde las personas y las comunidades puedan nacer, vivir y morir en igualdad y libertad.
Hoy quiero recordar uno de esos intentos de transformación social, aquél que se inició en Rusia en 1917, ahora hace un siglo, una Revolución que originaría el primer régimen comunista de la historia, y se convertiría en el acontecimiento fundamental de la política mundial del siglo XX, de la misma forma que la Revolución Francesa había sido el suceso más importante en la política del siglo XIX. El mundo entero se vio convulsionado por aquellos acontecimientos.
Evidentemente, no podemos entender Octubre de 1917 sin aquella otra revolución de 1905 que, aunque fracasada, tuvo consecuencias de gran importancia, pues precipitó las revoluciones persa y turca, aceleró la Revolución china e, impulsando al emperador austriaco a introducir el sufragio universal, transformó e inestabilizó aún más el difícil panorama político del Imperio de los Habsburgo.

Pamplona, 1905
En esta entrega vamos a quedarnos aquí, en la Pamplona de 1905. ¿Qué pasaba, mientras tanto, en Iruñea, la vieja capital vascona? Nadie se extrañará si decimos que el movimiento obrero iruindarra se encontraba muy lejos de poder dar esos pasos. Aunque las primeras noticias que tenemos nos trasladan a 1855, cuando 1.141 obreros pamploneses firmaron un escrito en defensa de las sociedades obreras, en Navarra el surgimiento de sociedades obreras de mayor envergadura fue más tardío y, en gran medida, controladas por la Iglesia católica y la clase patronal. Así, los 882 miembros que en 1903 agrupaban las sociedades de resistencia navarras llegaron a ser muchos menos que los trabajadores asociados a las sociedades fundadas por la patronal: en 1904 el Centro Escolar dominical de Obreros tenía 900 socios y una caja de ahorros, mientras que, ya en 1902, la Conciliación alcanzó los 2.041 asociados.
Poca información tenemos de los militantes anarquistas pamploneses de la época, cuya actividad debió ser básicamente testimonial. Tendremos que esperar a 1916 para ver los primeos grupos adscritos a la CNT. Respecto al PSOE, tenemos constancia que en 1902 existía una Agrupación socialista en Pamplona con 60 asociados. Nuestro 1905 poco o nada tenía que ver, en efecto, con el 1905 de los soviets.
La vitalidad de las nuevas aportaciones humanas a raíz del despertar asociativo que Navarra conoció entre siglos no fue suficiente para condicionar significativamente el marco laboral y, mucho menos aún, el panorama político que respiraba la provincia, como pudo verse en la primera jornada de paro convocada por el PSOE en todo el Estado español el 20 de julio de 1905 contra la carestía de subsistencias.
Si en el Estado español la convocatoria de huelga fue un rotundo francaso, en Pamplona no llegó a tener repercusión alguna. Los distintos resortes de control social impuestos por la derecha hegemónica estaban dando los resultados esperados. Entre ellos se encontraba el Diario de Navarra, cuya etapa fundacional empieza en febrero de 1903 y se cierra el 30 de junio de 1913, cuando Raimundo García, alias Garcilaso, se ha hecho ya con las riendas de la dirección. Aunque en su presentación se declaró conservador liberal, su práctica pondría en evidencia todo lo contrario a los postulados liberales de la época. Veamos la lectura realizada en el número especial publicado en 1904 con motivo de su primer aniversario, “El ramo de olivo:
“Al crearse el Diario de Navarra, hoy hace un año, existía en Pamplona un estado de cosas harto deplorable. El socialismo se presentaba provocativo y amenazador, perturbando muchas cabezas y desorganizando el taller y el tajo, tiranizando al patrono y al obrero y coartando la libertad del contrato del trabajo […]. El radicalismo político tenía avasallado y sugestionado a Pamplona; se había convertido, al parecer, en poder inconmovible, en fuerza imposible de contrarrestar. Apoderado del municipio y ejerciendo fuerte presión en el ánimo de las autoridades, creían muchos que Pamplona y Navarra estaban condenadas a ser perpetuo feudo de unas cuantas decenas de radicales en su mayor parte antidinásticos, anticlericales y liberticidas. El Diario de Navarra, exponiéndose a posibles contingencias, se enemistó con todos los hombres de la izquierda […]. Nosotros fuimos el lazo de unión de todos los hombres de buena voluntad, que en apretado haz acudieron a los comicios derrotando a los perturbadores de Pamplona y regenerando al municipio […] Compárese el Pamplona de 1903 con el de 1904, recuérdense nuestras campañas a favor del orden, de la justicia, de la paz y de equidad y dígasenos si el Diario de Navarra no ha sido el ramo de olivo que ha contribuido a la tranquilidad del vecindario y a la armonía del capital y trabajo”.
Durante los próximos años, hasta 1914, en Navarra no podemos hablar ni tan siquiera de malestar laboral. La mayor parte de la clase trabajadora seguía desmovilizada. ¿Y en 1917?

Texto: Patxi Abasolo López
Ezkabako aldizkaria, 248. zka., 2017ko urria


jueves, 5 de octubre de 2017

Arrotxapea, memorian iltzatua: Julieta Itoiz eta Fermin Valencia

Nork ez ditu Julieta Itoiz, La Chula Potra, eta Fermin Valencia ezagutzen? Biak beren burua musikari gisa definitzen ez duten abeslariak, biak politikari izan gabe musika politika egiteko baliabide gisa erabiltzen duten kantautoreak. Honetan, Ezkabako orrialdeetara ekarri nahi izan ditugu Ion Orzaiz kazetariak Berria egunkarian egindako elkarrizketaren hainbat atal, rap abeslari arrotxapearrak zein Getzeko kantautoreak gure auzoarekin duten loturaren berri ematen baitigute. Txopera etxea, barrikada menderakaitzak, El Porrón, eltze solidarioak... Egia ote bizipen horiek guztiak, langile auzo batenak, galdu izan direla? Egia al da ahaztu egin ditugula?

Argazki Press, Berria

Ion Orzaiz: Etxean ez bazen politikaz hitz egiten, nondik datorkizu kontzientzia sozial eta politikoa?1
J. I.: Tira, nik kontzientzia soziala eta politikoa gazte-gaztetatik garatu nuen. Agian ez modu kontziente edo intelektual batean, baina hortxe izan dut ia betidanik. Arrotxapea auzo langilean hazi izanak izugarrizko marka utzi zidan. Txopera etxekoa naiz ni, etxeek izenak zituzten garaikoa. Greba egunak, adibidez, itzelak ziren auzoko haurrondako. Guk ez genuen oso ongi ulertzen gertatzen ari zena, baina auzo osoa karrikan ikusten genuen, eta, guretzat, jolas baten gisakoa zen. Harrapaketan ibiltzen ginen, polizia eta lapurren jolasean... baina benetako poliziak ziren auzoa inguratzen zutenak. Memorian iltzatua geratu zitzaidan giro hori, bizi osorako.
F. V.: Han egiten genituen ORTko bilerak ere. El Porron tabernan.
J.I.: Bada, hantxe bizi nintzen ni ere! Porronen, barrikadak jartzen zituzten tokian.
F.V.: Hortxe gertatzen zen dena, aldirietako auzoetan: Sanduzelai, Txantrea, baina, batez ere, Arrotxapea. Klase kontzientzia izugarria nabari zen. Eta hango apaizak ere halakoxeak ziren: langileak, intelektualak, komunistak... Berebiziko elkartasuna eta konplizitatea sumatzen ziren. Manifestazioak antolatzen genituen, eta, zomorroien [polizien] furgonetak sirenak piztuta azaltzen ziren unean, etxeetako atariak zabaldu, eta barruan ezkutatzen gintuzten bizilagunek. Potasasen egin genuen itxialdietako batean, janaria ere eman ziguten. Zeukaten guztia ematen zuten borrokan ari zirenen alde.
J.I.: Egia da, bai. Greba edo manifestazio bat antolatzen zen aldiro, gure bizilagun batek bi eltzekada prestatzen zituen sistematikoki: txitxirioak, babarrunak, barraskiloak saltsan... Jakin bazekien etxea jendez beteko zitzaiola, eta hor gelditu beharko zutela Poliziak alde egin arte.
F.V.: Langile auzo bat zen, finean. Pena da hori guztia galdu izana.

Testua: Patxi Abasolo López
Argazkia: Argazki Press, Berria
Ezkaba aldizkaria, 248. zka., 2017ko urria.


1Berria, 2017ko irailaren 3a.


lunes, 2 de octubre de 2017

GR 9.11: INDEPENDENTZIArako Zeharkaldi Handia

Jordi Turull Generalitatearen eledunak eman ditu datuak: 2.262.424 boto paper zenbatu dituzte; horietatik 2.020.144 baiezkoaren aldekoak dira (%90), 176.565 ezezkoaren aldekoak (%7,8), 45.586 boto zuriak dira (%2) eta beste 20.129 (%0,8) baliogabeak. Hainbat herritarrek emandako botoak ezin izan dituzte zenbatu. Bozkalekuz bozkaleku Espainiako Polizia eta Guardia Zibila herritarrei oldartu zaizkie, eta hautetsontzi batzuk eraman dituzte. 844dik gora zauritu daude, eta Europako hainbat agintarik kezka agertu dute ikusitakoarekin.
Berria, 2017-09-2